اگر در جریان یک دعوای حقوقی یا کیفری، بدون آنکه فرصت دفاع واقعی داشته باشید دادگاه علیه شما حکم صادر کند، آن حکم «غیابی» است و مهمترین ابزار شما برای بازگرداندن پرونده به مسیر رسیدگی، واخواهی از حکم غیابی است. واخواهی در حقیقت ادامه همان دادرسی در دادگاه بدوی است و برخلاف تجدیدنظرخواهی، پرونده را به دادگاه بالاتر نمیبرد. در این راهنما مهلت قانونی، شرایط، مراحل، مدارک و نمونه لایحه واخواهی را با استناد به قانون آیین دادرسی مدنی و قانون آیین دادرسی کیفری بررسی میکنیم تا بدانید در نخستین روزهای پس از ابلاغ چه باید کرد.
واخواهی از حکم غیابی چیست؟
واخواهی اعتراض محکومعلیه به حکم غیابی است که در همان دادگاهی مطرح میشود که حکم را صادر کرده است. مبنای آن در امور مدنی ماده ۳۰۵ قانون آیین دادرسی مدنی و در امور کیفری ماده ۴۰۶ قانون آیین دادرسی کیفری است. از نظر ماهیتی، واخواهی مرحله تازهای از دادرسی نیست؛ بلکه ادامه رسیدگی در همان مرحله بدوی است و دادگاه با حضور واخواه، پرونده را دوباره و بهطور کامل بررسی میکند.
تفاوت واخواهی با تجدیدنظر و اعتراض ثالث
- واخواهی: ویژه احکام غیابی، در دادگاه صادرکننده حکم و در همان مرحله بدوی مطرح میشود.
- تجدیدنظرخواهی: اعتراض به حکم در دادگاه بالاتر و با مهلت قانونی خود، پس از طی مرحله بدوی.
- اعتراض شخص ثالث: ویژه کسانی که طرف دعوا نبودهاند اما حکم به زیان آنها صادر شده است.
- اعاده دادرسی: راهفوقالعاده و استثنایی پس از قطعیت حکم و تنها در جهات محدود قانونی.
چه حکمی «غیابی» محسوب میشود؟
صرف حاضر نشدن یک طرف، حکم را غیابی نمیکند. در امور مدنی، حکم غیابی حکمی است که خوانده یا وکیل او در هیچ جلسهای حاضر نشده و لایحه دفاعیه هم ارائه نکرده باشد (ماده ۳۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی). بنابراین اگر خوانده حاضر شده و دفاع کرده باشد، حتی در صورت غیبت خواهان، حکم حضوری است و راه اعتراض، تجدیدنظرخواهی خواهد بود. در امور کیفری نیز حکم غیابی ناظر به متهمی است که با ابلاغ صحیح، بدون عذر موجه در جلسات حاضر نشده یا فراری بوده است.
ابلاغ واقعی و ابلاغ قانونی؛ نکتهای که سرنوشت پرونده را تغییر میدهد
در حکم غیابی باید مشخص شود ابلاغ اخطاریهها چگونه انجام شده است. اگر ابلاغ واقعی باشد، مهلت واخواهی از تاریخ همان ابلاغ محاسبه میشود؛ اما اگر ابلاغ قانونی (از طریق نشر آگهی یا محل کار) صورت گرفته باشد، باز هم حکم غیابی است و واخواهی پذیرفته میشود، لیکن اثبات بیتقصیری شما در عدم اطلاع، در جلسه رسیدگی اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل پیش از نگارش لایحه، اوراق ابلاغ را دقیق مطالعه کنید.
مهلت واخواهی از حکم غیابی و نحوه محاسبه آن
بر اساس ماده ۳۰۵ قانون آیین دادرسی مدنی، مهلت واخواهی برای اشخاص مقیم ایران بیست روز و برای اشخاص مقیم خارج از ایران دو ماه از تاریخ ابلاغ است. مبدأ این مهلت، تاریخ ابلاغ حکم است؛ نه تاریخ صدور حکم و نه تاریخی که بهطور اتفاقی از آن باخبر شدید. در امور کیفری نیز ماده ۴۰۶ قانون آیین دادرسی کیفری مهلت بیست روزه از تاریخ ابلاغ را پیشبینی کرده است. روز ابلاغ معمولاً جزو مهلت شمرده نمیشود و اگر آخرین روز مهلت با تعطیل رسمی مصادف شود، عملاً تا پایان روز کاری بعد قابل استفاده است.
پس از انقضای مهلت چه اتفاقی میافتد؟
با گذشت مهلت و عدم تقدیم واخواهی، حکم غیابی قطعی و مانند حکم حضوری قابل اجرا میشود. در این مرحله تنها راههای باقیمانده، اعاده دادرسی در جهات محدود قانونی یا اعتراض شخص ثالث است که شرایط بسیار سختتری دارند. به همین دلیل توصیه میشود بلافاصله پس از ابلاغ حکم، تاریخ دقیق ابلاغ را یادداشت و پرونده را به وکیل بسپارید.
مراحل واخواهی از حکم غیابی بهصورت گامبهگام
- دریافت و مطالعه متن کامل حکم و برگ ابلاغ برای تعیین دقیق تاریخ ابلاغ و دادگاه صادرکننده.
- محاسبه مهلت (بیست روز یا دو ماه) و تهیه فوری لایحه واخواهی پیش از پایان مهلت.
- درج مشخصات پرونده، شماره و تاریخ حکم، تاریخ ابلاغ، جهات اعتراض و دلایل اثباتی در لایحه.
- پیوست کردن مدارک و مستندات، و در صورت داشتن وکیل، وکالتنامه با تمبر ابطالشده.
- ثبت لایحه در دفتر دادگاه صادرکننده حکم یا از طریق سامانه خدمات قضایی و دریافت رسید الکترونیکی.
- پیگیری تعیین وقت جلسه رسیدگی و آمادهسازی شهود و اصل مدارک برای جلسه.
- حضور در جلسه رسیدگی؛ غیبت واخواه در این جلسه میتواند به تأیید حکم غیابی منتهی شود.
نکته مهم این است که واخواهی باید به دادگاه صادرکننده حکم تقدیم شود؛ ارسال آن به دادگاه تجدیدنظر یا دادگاه دیگر، مهلت را حفظ نمیکند و پرونده را با مشکل مواجه میسازد.