ماده ۱۵۶ فصل دوم قانون مجازات اسلامی

سلب مسئولیت: تیم حقوقی لویادسک قوانین و مصوبات را به‌طور مداوم بررسی و در صورت تغییر به‌روزرسانی می‌کند؛ با این حال، اگر قصد استناد به قانونی را دارید، پیش از آن متن آن را از طریق مراجع رسمی کشور بررسی کنید.

هرگاه فردی در مقام دفاع از نفس، عرض، ناموس، مال یا آزادی تن خود یا دیگری در برابر هرگونه تجاوز یا خطر فعلی یا قریب الوقوع با رعایت مراحل دفاع مرتکب رفتاری شود که طبق قانون جرم محسوب می‌شود، در صورت اجتماع شرایط زیر مجازات نمی‌شود: الف- رفتار ارتکابی برای دفع تجاوز یا خطر ضرورت داشته باشد. ب- دفاع مستند به قرائن معقول یا خوف عقلایی باشد. پ- خطر و تجاوز به سبب اقدام آگاهانه یا تجاوز خود فرد و دفاع دیگری صورت نگرفته باشد. ت- توسل به قوای دولتی بدون فوت وقت عملاً ممکن نباشد یا مداخله آنان در دفع تجاوز و خطر موثر واقع نشود.

تبصره ۱

دفاع از نفس، ناموس، عرض، مال و آزادی تن دیگری در صورتی جایز است که او از نزدیکان دفاع کننده بوده یا مسئولیت دفاع از وی برعهده دفاع کننده باشد یا ناتوان از دفاع بوده یا تقاضای کمک نماید یا در وضعیتی باشد که امکان استمداد نداشته باشد.

تبصره ۲

هرگاه اصل دفاع محرز باشد ولی رعایت شرایط آن محرز نباشد اثبات عدم رعایت شرایط دفاع برعهده مهاجم است.

تبصره ۳

در موارد دفاع مشروع دیه نیز ساقط است جز در مورد دفاع در مقابل تهاجم دیوانه که دیه از بیت المال پرداخت می‌شود.

توضیح این ماده به زبان عامیانه

ماده ۱۵۶ می‌گوید اگر کسی در مقام دفاع از نفس، عرض، ناموس، مال یا آزادی تن خودش یا دیگری، در برابر هر تجاوز یا خطر فعلی یا نزدیک به وقوع، رفتاری کند که قانون آن را جرم می‌داند، در صورتی که شرایط این ماده جمع باشد مجازات نمی‌شود. این شرایط عبارت است از: رفتار انجام‌شده برای دفع تجاوز یا خطر ضرورت داشته باشد؛ دفاع مستند به قرائن معقول یا ترس عقلایی باشد؛ خطر یا تجاوز ناشی از اقدام آگاهانه یا تجاوز خود فرد و دفاع دیگری نباشد؛ و توسل به قوای دولتی بدون فوت وقت عملاً ممکن نباشد یا مداخله آنان در دفع تجاوز و خطر مؤثر واقع نشود.

تبصره ۱ می‌گوید دفاع از دیگری در مورد نفس، ناموس، عرض، مال و آزادی تن او فقط وقتی جایز است که او از نزدیکان دفاع‌کننده باشد، یا دفاع از او بر عهده دفاع‌کننده باشد، یا ناتوان از دفاع باشد، یا تقاضای کمک کند، یا در وضعیتی باشد که امکان کمک خواستن نداشته باشد. تبصره ۲ می‌گوید اگر اصل دفاع ثابت باشد ولی رعایت شرایط آن ثابت نشود، اثبات اینکه شرایط دفاع رعایت نشده بر عهده مهاجم است.

تبصره ۳ می‌گوید در دفاع مشروع، دیه نیز ساقط است؛ تنها استثنا این است که دفاع در مقابل تهاجم دیوانه باشد که در این صورت دیه از بیت المال پرداخت می‌شود.

مصادیق واقعی

علی در خیابان با حمله و تهدید فوری یک فرد روبه‌رو می‌شود و راهی برای کمک گرفتن سریع از قوای دولتی ندارد. اگر علی برای دفع این خطر فعلی رفتاری کند که قانون آن را جرم می‌داند، چنانچه شرایط این ماده جمع باشد، مجازات نمی‌شود.
مریم می‌بیند یکی از نزدیکانش مورد حمله قرار گرفته و آن شخص توان دفاع ندارد. اگر مریم به دفاع از او برخیزد و شرایط این ماده و تبصره‌هایش جمع باشد، ممکن است مشمول دفاع مشروع باشد و مجازات نشود.

سؤالات پرتکرار

دفاع مشروع چه شرایطی دارد؟

بر اساس این ماده، رفتار انجام‌شده باید برای دفع تجاوز یا خطر ضرورت داشته باشد؛ دفاع مستند به قرائن معقول یا خوف عقلایی باشد؛ خطر و تجاوز ناشی از اقدام آگاهانه یا تجاوز خود فرد و دفاع دیگری نباشد؛ و توسل به قوای دولتی بدون فوت وقت عملاً ممکن نباشد یا مداخله آنان مؤثر واقع نشود.

آیا در دفاع مشروع دیه هم ساقط می‌شود؟

بر اساس تبصره ۳، در موارد دفاع مشروع دیه نیز ساقط است، جز در مورد دفاع در مقابل تهاجم دیوانه که دیه از بیت المال پرداخت می‌شود.

اگر اصل دفاع ثابت شود ولی معلوم نباشد شرایط دفاع رعایت شده یا نه، چه کسی باید این را ثابت کند؟

بر اساس تبصره ۲، در این حالت اثبات عدم رعایت شرایط دفاع بر عهده مهاجم است.

مشاهدهٔ متن کامل قانون مجازات اسلامی ←