ماده ۴۲۱ قانون آیین دادرسی کیفری

سلب مسئولیت: تیم حقوقی لویادسک قوانین و مصوبات را به‌طور مداوم بررسی و در صورت تغییر به‌روزرسانی می‌کند؛ با این حال، اگر قصد استناد به قانونی را دارید، پیش از آن متن آن را از طریق مراجع رسمی کشور بررسی کنید.

دادرس در موارد زیر باید از رسیدگی امتناع کند و طرفین دعوی نیز می‌توانند در این موارد ایراد رد دادرس کنند: الف- قرابت نسبی یا سببی تا درجه سوم از هر طبقه بین دادرس و یکی از طرفین دعوی یا شریک یا معاون جرم؛ وجود داشته باشد. ب - دادرس، قیم یا مخدوم یکی از طرفین دعوی باشد یا یکی از طرفین، مباشر امور دادرس یا امور همسر وی باشد. پ - دادرس، همسر و یا فرزند او، وارث یکی از طرفین دعوی یا شریک یا معاون جرم باشند. ت - دادرس در همان امر کیفری قبلاً تحت هر عنوان یا سمتی اظهار نظر ماهوی کرده یا شاهد یکی از طرفین بوده باشد. ث - بین دادرس، پدر و مادر، همسر و یا فرزند او و یکی از طرفین دعوی یا پدر و مادر، همسر و یا فرزند او، دعوای حقوقی یا کیفری مطرح باشد یا در سابق مطرح بوده و از تاریخ صدور رای قطعی، بیش از دو سال نگذشته باشد. ج - دادرس، همسر و یا فرزند او نفع شخصی در موضوع مطروحه داشته باشند.

تبصره

شکایت انتظامی از جهات رد دادرس محسوب نمی‌شود.

توضیح این ماده به زبان عامیانه

این ماده می‌گوید در چه حالت‌هایی دادرس (قاضی) نباید به پروندهٔ کیفری رسیدگی کند و باید از رسیدگی کنار بکشد؛ همچنین طرفین دعوا می‌توانند در همین حالت‌ها «ایراد رد دادرس» را مطرح کنند، یعنی تقاضا کنند قاضی دیگری به پرونده رسیدگی کند.

حالت‌های گفته‌شده در بندهای الف تا ج این‌هاست: نسبت خویشاوندی نسبی یا سببی تا درجه سوم از هر طبقه بین دادرس و یکی از طرفین یا شریک یا معاون جرم (بند الف)؛ اینکه دادرس قیم یا مخدوم یکی از طرفین باشد، یا یکی از طرفین کارهای دادرس یا همسرش را انجام دهد (بند ب)؛ اینکه دادرس یا همسر یا فرزندش وارث یکی از طرفین یا شریک یا معاون جرم باشند (بند پ)؛ اینکه دادرس قبلاً در همان پروندهٔ کیفری تحت هر عنوان یا سمتی نظری دربارهٔ ماهیت موضوع داده یا شاهد یکی از طرفین بوده باشد (بند ت)؛ اینکه بین دادرس یا پدر و مادر، همسر و فرزندش با یکی از طرفین یا نزدیکان او دعوای حقوقی یا کیفری مطرح باشد، یا قبلاً مطرح بوده و از تاریخ رای قطعی آن بیش از دو سال نگذشته باشد (بند ث)؛ و اینکه دادرس یا همسر یا فرزندش در موضوع پرونده نفع شخصی داشته باشند (بند ج).

تبصرهٔ این ماده می‌گوید شکایت انتظامی از دادرس، یکی از جهت‌های رد دادرس به حساب نمی‌آید. نکته اینکه خودِ این متن توضیح نمی‌دهد این ایراد در چه زمانی و با چه تشریفاتی باید مطرح شود.

مصادیق واقعی

علی در یک پروندهٔ کیفری متهم است و می‌بیند دادرس پرونده، خویشاوند نزدیک شاکی است (در حدود درجه‌ای که بند الف گفته). علی می‌تواند ایراد رد دادرس مطرح کند و دادرس هم باید از رسیدگی امتناع کند.
مریم می‌داند دادرسی که پروندهٔ او را بررسی می‌کند، پیش‌تر در همین پروندهٔ کیفری دربارهٔ اصل موضوع نظر داده است؛ بر اساس بند ت می‌تواند درخواست کند این دادرس کنار گذاشته شود.

سؤالات پرتکرار

اگر قاضی با یکی از طرفین پرونده فامیل باشد، چه می‌شود؟

طبق بند الف، اگر قرابت نسبی یا سببی تا درجه سوم از هر طبقه بین دادرس و یکی از طرفین یا شریک یا معاون جرم وجود داشته باشد، دادرس باید از رسیدگی امتناع کند و طرفین هم می‌توانند ایراد رد دادرس کنند.

شکایت انتظامی از قاضی باعث کنار گذاشته شدن او از پرونده می‌شود؟

نه؛ تبصرهٔ این ماده صریحاً می‌گوید شکایت انتظامی از جهات رد دادرس محسوب نمی‌شود.

اگر قاضی خودش در موضوع پرونده نفع شخصی داشته باشد چطور؟

طبق بند ج، اگر دادرس یا همسر یا فرزند او در موضوع مطرح‌شده نفع شخصی داشته باشند، دادرس باید از رسیدگی امتناع کند و طرفین می‌توانند ایراد رد دادرس کنند.

مشاهدهٔ متن کامل قانون آیین دادرسی کیفری ←
ماده ۴۲۱ قانون آیین دادرسی کیفری — لویادسک