ماده ۴۳۸ فصل دوم قانون مجازات اسلامی

سلب مسئولیت: تیم حقوقی لویادسک قوانین و مصوبات را به‌طور مداوم بررسی و در صورت تغییر به‌روزرسانی می‌کند؛ با این حال، اگر قصد استناد به قانونی را دارید، پیش از آن متن آن را از طریق مراجع رسمی کشور بررسی کنید.

اگر پس از اجرای قصاص نفس، قاتل زنده بماند، حق قصاص برای ولی دم محفوظ است لکن اگر وی را به گونه ای که جایز نیست، قصاص کرده باشد، در صورتی که قاتل آسیب ببیند مشروط به شرایط قصاص عضو از جمله عدم خوف تلف ولی دم، قاتل حق قصاص عضو او را دارد و حق قصاص نفس نیز برای ولی دم باقی است ولی قبل از اجرای قصاص نفس، قاتل باید حق خود را استیفاء، مصالحه یا گذشت کند لکن اگر ولی دم نخواهد دوباره قصاص کند، قاتل حق قصاص او را ندارد. اگر قاتل برای فرار از قصاص نفس حاضر به گذشت، مصالحه و استیفای حق خود نشود با شکایت ولی دم از این امر، دادگاه مدت مناسبی را مشخص و به قاتل اعلام می کند تا ظرف مهلت مقرر به گذشت، مصالحه یا مطالبه قصاص عضو اقدام کند. در صورت عدم اقدام او در این مدت، ولی دم به تعزیر مقرر در قانون محکوم می‌شود و با مطالبه او قصاص نفس اجراء می‌گردد و حق قصاص عضو برای ورثه جانی، محفوظ است.

توضیح این ماده به زبان عامیانه

این ماده درباره حالتی است که پس از اجرای قصاص نفس، قاتل زنده می‌ماند. در این حالت، متن می‌گوید حق قصاص برای ولی دم محفوظ است. اگر قصاص به شکلی انجام شده باشد که جایز نیست و قاتل آسیب دیده باشد، قاتل می‌تواند حق قصاص عضو نسبت به ولی دم را داشته باشد؛ اما این حق مشروط به شرایط قصاص عضو، از جمله نبود ترس از تلف شدن ولی دم، است. حق قصاص نفس هم برای ولی دم باقی می‌ماند.

اگر قاتل بخواهد از حق قصاص عضو خود استفاده کند، باید پیش از اجرای قصاص نفس، حق خود را استیفاء، مصالحه یا گذشت کند. اگر ولی دم نخواهد دوباره قصاص کند، قاتل حق قصاص او را ندارد. اگر قاتل برای فرار از قصاص نفس حاضر به گذشت، مصالحه یا استیفای حق خود نشود، ولی دم می‌تواند شکایت کند؛ دادگاه مهلت مناسبی تعیین و به قاتل اعلام می‌کند تا در آن مهلت یکی از این کارها یا مطالبه قصاص عضو را انجام دهد.

اگر قاتل در مهلت تعیین‌شده اقدامی نکند، در متن آمده است که ولی دم به تعزیر مقرر در قانون محکوم می‌شود و با مطالبه او قصاص نفس اجرا می‌گردد؛ در این حالت حق قصاص عضو برای ورثه جانی محفوظ است.

مصادیق واقعی

فرض کنید علی به خاطر قتل، محکوم به قصاص نفس شده است. قصاص اجرا می‌شود اما علی زنده می‌ماند. طبق متن، حق قصاص برای ولی دم محفوظ می‌ماند. اگر در جریان اجرا، قصاص به شکلی که جایز نیست انجام شده و علی آسیب دیده باشد، با داشتن شرایط قصاص عضو از جمله نبود ترس از تلف شدن ولی دم، علی می‌تواند حق قصاص عضو را مطرح کند، ولی باید پیش از اجرای دوباره قصاص نفس، حق خود را استیفاء، مصالحه یا گذشت کند.
مریم ولی دم است. قاتل برای فرار از قصاص نفس حاضر نمی‌شود حق خود را استیفاء، مصالحه یا گذشت کند. مریم شکایت می‌کند و دادگاه مهلت مناسبی تعیین و اعلام می‌کند. اگر قاتل در آن مهلت اقدامی نکند، متن می‌گوید ولی دم به تعزیر مقرر در قانون محکوم می‌شود و با مطالبه او قصاص نفس اجرا می‌شود و حق قصاص عضو برای ورثه جانی محفوظ است.

سؤالات پرتکرار

اگر قاتل بعد از اجرای قصاص نفس زنده بماند، آیا حق قصاص از بین می‌رود؟

نه. در همین متن آمده که حق قصاص برای ولی دم محفوظ است.

اگر قاتل هنگام اجرای قصاص به شکلی که جایز نیست آسیب ببیند، چه حقی دارد؟

مشروط به شرایط قصاص عضو از جمله نبود ترس از تلف شدن ولی دم، حق قصاص عضو نسبت به ولی دم دارد و حق قصاص نفس نیز برای ولی دم باقی است. او باید پیش از اجرای قصاص نفس، حق خود را استیفاء، مصالحه یا گذشت کند.

اگر قاتل برای فرار از قصاص نفس حاضر به گذشت، مصالحه یا استیفای حق خود نشود، چه اتفاقی می‌افتد؟

با شکایت ولی دم، دادگاه مدت مناسبی تعیین و اعلام می‌کند تا قاتل در آن مهلت به گذشت، مصالحه یا مطالبه قصاص عضو اقدام کند. اگر در مهلت اقدامی نکند، متن می‌گوید ولی دم به تعزیر مقرر در قانون محکوم می‌شود و با مطالبه او قصاص نفس اجرا می‌گردد و حق قصاص عضو برای ورثه جانی محفوظ است.

مشاهدهٔ متن کامل قانون مجازات اسلامی ←