ماده ۱۰ فصل سوم قانون مجازات اسلامی

سلب مسئولیت: تیم حقوقی لویادسک قوانین و مصوبات را به‌طور مداوم بررسی و در صورت تغییر به‌روزرسانی می‌کند؛ با این حال، اگر قصد استناد به قانونی را دارید، پیش از آن متن آن را از طریق مراجع رسمی کشور بررسی کنید.

در مقررات و نظامات دولتی مجازات و اقدام تامینی و تربیتی باید به موجب قانونی باشد که قبل از وقوع جرم مقرر شده است و مرتکب هیچ رفتاری اعم از فعل یا ترک فعل را نمیتوان به موجب قانون موخر به مجازات یا اقدامات تامینی و تربیتی محکوم کرد لکن چنانچه پس از وقوع جرم، قانونی مبنی بر تخفیف یا عدم اجرای مجازات یا اقدام تامینی و تربیتی یا از جهاتی مساعدتر به حال مرتکب وضع شود نسبت به جرائم سابق بر وضع آن قانون تا صدور حکم قطعی، موثر است. هرگاه به موجب قانون سابق، حکم قطعی لازم الاجراء صادر شده باشد به ترتیب زیر عمل می‌شود: الف- اگر رفتاری که در گذشته جرم بوده است به موجب قانون لاحق جرم شناخته نشود، حکم قطعی اجراء نمی‌شود و اگر در جریان اجراء باشد اجرای آن موقوف می‌شود. در این موارد و همچنین در موردی که حکم قبلاً اجراء شده است هیچگونه اثر کیفری بر آن مترتب نیست. ب- اگر مجازات جرمی به موجب قانون لاحق، تخفیف یابد، قاضی اجرای احکام موظف است قبل از شروع به اجراء یا در حین اجراء از دادگاه صادرکننده حکم قطعی، اصلاح آن را طبق قانون جدید تقاضا کند. محکوم نیز می‌تواند از دادگاه صادرکننده حکم، تخفیف مجازات را تقاضا نماید. دادگاه صادرکننده حکم با لحاظ قانون لاحق، مجازات قبلی را تخفیف میدهد. مقررات این بند در مورد اقدام تامینی و تربیتی که در مورد اطفال بزهکار اجراء می‌شود نیز جاری است. در این صورت ولی یا سرپرست وی نیز می‌تواند تخفیف اقدام تامینی و تربیتی را تقاضا نماید.

تبصره

مقررات فوق در مورد قوانینی که برای مدت معین و یا موارد خاص وضع شده است، مگر به تصریح قانون لاحق، اعمال نمی‌شود.

توضیح این ماده به زبان عامیانه

این ماده یک قاعدهٔ کلی می‌گوید: مجازات و اقدام‌های تامینی و تربیتی (یعنی تصمیم‌هایی که برای اصلاح یا مراقبت از مجرم گرفته می‌شود) باید بر پایهٔ قانونی باشد که پیش از وقوع جرم وجود داشته است. کسی را نمی‌شود برای کاری — چه انجام دادن یک کار و چه انجام ندادن آن — بر اساس قانونی که بعداً وضع شده مجازات کرد.

اما اگر پس از وقوع جرم، قانون تازه‌ای بیاید که برای متهم بهتر باشد (مثلاً مجازات را کم کند، اجرای مجازات را بردارد، یا از جهاتی به نفع او باشد)، آن قانون در مورد جرائم قبلی اثر دارد، ولی فقط تا زمانی که حکم قطعی صادر نشده است. اگر پیش از قانون جدید حکم قطعی صادر شده باشد، ماده سه حالت را جدا می‌کند: (الف) اگر کاری که قبلاً جرم بوده، با قانون جدید دیگر جرم نباشد، حکم قطعی اجرا نمی‌شود و اگر در حال اجرا باشد متوقف می‌شود و هیچ اثر کیفری بر آن بار نمی‌شود، حتی اگر حکم قبلاً اجرا شده باشد. (ب) اگر مجازات کم شود، قاضی اجرای احکام باید پیش از شروع اجرا یا در میانهٔ اجرا از دادگاه صادرکنندهٔ حکم قطعی بخواهد که آن را طبق قانون جدید اصلاح کند؛ خود محکوم هم می‌تواند تخفیف مجازات را از همان دادگاه بخواهد و دادگاه با در نظر گرفتن قانون جدید، مجازات قبلی را کم می‌کند. همین مقررات در مورد اقدام تامینی و تربیتی برای اطفال بزهکار هم جاری است و ولی یا سرپرست او هم می‌تواند تقاضای تخفیف کند.

تبصرهٔ ماده می‌گوید مقررات بالا در مورد قوانینی که برای مدت معین یا برای موارد خاص وضع شده‌اند اعمال نمی‌شود، مگر اینکه قانون بعدی صریحاً چیز دیگری بگوید.

مصادیق واقعی

فرض کنید علی کاری کرده که در زمان انجام آن جرم بوده، اما قانون جدید همان کار را دیگر جرم نمی‌داند. اگر پروندهٔ علی هنوز به حکم قطعی نرسیده باشد، قانون جدید به نفع او اثر دارد. اگر هم حکم قطعی صادر شده ولی هنوز اجرا نشده یا در حال اجراست، اجرای آن متوقف می‌شود.
فرض کنید مریم به مجازات حبس محکوم شده و حکم قطعی است، اما قانون جدید مجازات این کار را کمتر کرده است. در این حالت قاضی اجرای احکام باید پیش از شروع اجرا یا در حین اجرا از دادگاه صادرکنندهٔ حکم بخواهد مجازات را طبق قانون جدید اصلاح کند؛ خود مریم هم می‌تواند از آن دادگاه تخفیف بخواهد.

سؤالات پرتکرار

اگر بعد از جرم، قانونی به نفع من تصویب شود، آیا به پروندهٔ من هم رسیدگی می‌شود؟

طبق همین متن، قانون مساعدتر نسبت به جرائم پیش از وضع آن قانون اثر دارد، اما تا زمانی که حکم قطعی صادر نشده است. پس از صدور حکم قطعی، مطابق بندهای الف و ب این ماده عمل می‌شود.

اگر کاری که قبلاً جرم بوده، با قانون جدید دیگر جرم نباشد ولی حکم من قطعی شده باشد، چه اتفاقی می‌افتد؟

طبق بند الف، حکم قطعی اجرا نمی‌شود و اگر در جریان اجرا باشد متوقف می‌شود؛ در این موارد و همچنین اگر حکم قبلاً اجرا شده باشد، هیچ اثر کیفری بر آن بار نمی‌شود.

این مقررات دربارهٔ قوانینی که برای مدت مشخص یا موارد خاص وضع شده‌اند هم اجرا می‌شود؟

طبق تبصرهٔ همین ماده، مقررات فوق در مورد قوانینی که برای مدت معین یا موارد خاص وضع شده‌اند اعمال نمی‌شود، مگر اینکه قانون بعدی صریحاً آن را گفته باشد.

مشاهدهٔ متن کامل قانون مجازات اسلامی ←