مرخصی سالانه و تعطیلات رسمی کارگران از پرتکرارترین زمینههای اختلاف میان کارگر و کارفرماست؛ چون بسیاری نمیدانند یک ماه مرخصی چگونه محاسبه میشود، آیا جمعهها و تعطیلات رسمی داخل آن حساب میشوند و اگر کارفرما از دادن مرخصی یا پرداخت مزد آن سر باز زند چه مسیری برای احقاق حق وجود دارد. قانون کار تکلیف را روشن کرده است: کارگر در هر سال یک ماه مرخصی با دریافت مزد دارد، چهار روز جمعه در این یک ماه محاسبه میشود و سایر تعطیلات رسمی جزو مرخصی به شمار نمیآید. در این راهنما مقدار مرخصی، فرمول محاسبه مزد، مدارک لازم و مسیر گامبهگام شکایت از کارفرما را بررسی میکنیم.
مرخصی سالانه کارگران چقدر است و چگونه محاسبه میشود؟
بر پایه ماده ۶۴ قانون کار، مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با استفاده از مزد و با احتساب چهار روز جمعه، جمعاً یک ماه است. این یک ماه در عمل معادل ۳۰ روز تقویمی در نظر گرفته میشود که ۲۶ روز آن روز کاری و ۴ روز آن جمعه است؛ بنابراین کارگری که تمام مرخصی سالانه خود را استفاده میکند، یک ماه از کار غایب است اما حقوق آن ماه را کامل میگیرد.
برای کارهای سخت و زیانآور، به استناد تبصره ۲ ماده ۷۶ همان قانون، این مدت به پنج هفته در سال افزایش مییابد. کارگرانی هم که کمتر از یک سال در کارگاه کار کردهاند یا پارهوقت هستند، به نسبت مدت کارکرد و ساعات کار مرخصی استحقاقی میگیرند؛ مثلاً کارگر ششماهه حدود ۱۵ روز مرخصی به دست میآورد.
تفاوت مرخصی استحقاقی با مرخصی استعلاجی و مرخصی بدون حقوق
مرخصی استعلاجی با تأیید پزشک و تأییدیه سازمان تأمین اجتماعی سپری میشود و از سهمیه یک ماهه سالانه کسر نمیشود. مرخصی بدون حقوق نیز با توافق کارفرما و بدون پرداخت مزد است، اما محدود به یک ماه نیست و برای آن ایام سابقه بیمه پرداخت نمیشود.
- مرخصی استحقاقی: یک ماه در سال با دریافت مزد و کسرنشدن تعطیلات رسمی از آن
- مرخصی استعلاجی: با گواهی پزشک و تأیید تأمین اجتماعی، جدا از سهمیه سالانه
- مرخصی بدون حقوق: با توافق طرفین و بدون مزد و بدون پرداخت حق بیمه
- مرخصی ساعتی: با توافق کارفرما و محاسبه به نسبت ساعت
تعطیلات رسمی و روز جمعه؛ آیا جزء مرخصی حساب میشود؟
ماده ۶۴ قانون کار صریح است: «سایر روزهای تعطیل جزء ایام مرخصی محسوب نمیشود»؛ یعنی مناسبتهای رسمی از سهمیه یک ماهه کسر نمیشوند. بر پایه ماده ۶۲ قانون کار نیز روز جمعه تعطیل هفتگی کارگر با استفاده از مزد است و کارفرما نمیتواند آن را به عنوان مرخصی استحقاقی ثبت کند.
- اگر مرخصی کارگر با یک تعطیل رسمی مصادف شود، آن روز مرخصی حساب نمیشود و سهمیه کارگر دستنخورده میماند.
- ثبت تعطیلات رسمی در فیش حقوقی به عنوان مرخصی استحقاقی تخلف است.
- در روزهای تعطیل رسمی مزد کارگر پرداخت میشود و در صورت کار در آن روز، علاوه بر مزد تعطیل، فوقالعاده کار در روز تعطیل نیز تعلق میگیرد.
نحوه محاسبه مزد و حقوق ایام مرخصی
مزد ایام مرخصی باید کامل و بر مبنای آخرین مزد و مزایای مستمر پرداخت شود. کارفرما حق ندارد در ماهی که کارگر مرخصی استحقاقی گرفته از مزد او بکاهد یا مزایای ثابت مانند حق مسکن و خواربار را قطع کند. برای محاسبه، مزد روزانه از تقسیم مزد ماهانه بر ۳۰ به دست میآید.
مثال محاسبه عددی
فرض کنید مزد ماهانه کارگری ۲۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان است؛ مزد روزانه او ۷۰۰٬۰۰۰ تومان میشود. اگر ۱۰ روز مرخصی استحقاقی بگیرد، برای این ۱۰ روز ۷٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان مزد میگیرد و اگر یکی از این روزها تعطیل رسمی باشد، آن روز جداگانه محاسبه شده و از ۱۰ روز کسر نمیشود. کارگر ساعتی نیز مزد ساعات مرخصی را بر پایه نرخ ساعتی خود دریافت میکند.
درباره ذخیره مرخصی، رویه جاری اداره کار این است که کارگر میتواند حداکثر ۹ روز از مرخصی هر سال را با توافق کارفرما به سال بعد منتقل کند. در پایان رابطه کار، مرخصی استفادهنشده باید بازخرید شود؛ کارفرمایی که کارگر را به امضای رضایتنامهای برای صرفنظر کردن از این حق مجبور کند، مرتکب تخلف شده است.
مدارک و مستندات لازم برای اثبات حق مرخصی
موفقیت در شکایت به مستندسازی بستگی دارد. پیش از هر اقدامی این مدارک را جمعآوری و از نسخههای آن نگهداری کنید:
- قرارداد کار یا هر سندی که رابطه کاری را اثبات کند
- فیشهای حقوقی چند ماه اخیر و سابقه بیمه تأمین اجتماعی
- لیست حضور و غیاب، کارت ساعت یا تصویر آن
- درخواست کتبی مرخصی و پاسخ کارفرما، پیامک، ایمیل یا پیامرسان
- مشخصات همکاران به عنوان شاهد و گزارش بازرس کار در صورت بازدید