وقتی فروشندهای کالا یا خدمتی را بیش از نرخ مصوب یا نرخ اعلامی خود میفروشد یا از درج قیمت روی کالا و ویترین خودداری میکند، مصرفکننده لازم نیست به دادگاه مراجعه کند؛ مسیر اصلی، شکایت از گرانفروشی و عدم درج قیمت در سازمان تعزیرات حکومتی است. این سازمان بهعنوان مرجع اختصاصی رسیدگی به تخلفات اقتصادی و صنفی، پرونده را خارج از نوبت دادگاههای عمومی و بدون هزینه دادرسی بررسی میکند، مشروط بر اینکه شاکی مدارک کافی ارائه دهد و مراحل ثبت و پیگیری را درست طی کند. در این راهنما، تعریف حقوقی تخلف، مرجع صالح، فهرست مدارک، مراحل گامبهگام، مهلتها و جریمههای قانونی را بررسی میکنیم.
گرانفروشی و عدم درج قیمت؛ تعریف حقوقی و مصادیق
گرانفروشی یعنی فروش کالا یا ارائه خدمت به بهایی بیش از نرخ مصوب دولتی، بیش از نرخی که فروشنده خود اعلام و درج کرده، یا بیش از عرف متعارف بازار در شرایطی که نرخ مصوب وجود ندارد. عدم درج قیمت هم تخلفی مستقل است: هر واحد صنفی مکلف است قیمت کالا یا خدمت را به شکلی که برای مشتری قابل مشاهده باشد (برچسب روی کالا، تابلو نرخنامه، منوی قیمتدار) اعلام کند. نکته مهم این است که این دو تخلف ماهیتاً جدا هستند؛ ممکن است فروشندهای قیمت را درج کند اما بالاتر از نرخ مصوب بفروشد، یا قیمت را درج نکند اما مبلغی متعارف دریافت کند. در هر دو حالت، شکایت از گرانفروشی و عدم درج قیمت قابل طرح است و اثبات آن با مصرفکننده است.
مهمترین مصادیق قابل شکایت
- فروش کالای مشمول نرخگذاری دولتی بالاتر از نرخ مصوب
- درج نکردن قیمت روی کالا، قفسه یا ویترین فروشگاه
- منوی بدون قیمت یا منوی با قیمت مخدوش در رستوران، کافه و فستفود
- افزایش خودسرانه قیمت خدمات (آرایشگری، تعمیرکار، آموزشگاه، پارکینگ) بدون اعلام قبلی
- فروش اجباری کالای جانبی همراه با کالای اصلی برای بالا بردن مبلغ فاکتور
- خودداری از صدور فاکتور یا صدور فاکتور با مبلغی متفاوت از مبلغ دریافتی
مرجع صالح: چرا شکایت به سازمان تعزیرات حکومتی میرود؟
رسیدگی به تخلفات صنفی و اقتصادی در صلاحیت سازمان تعزیرات حکومتی است و دادگاههای عمومی در این موارد وارد نمیشوند. با این حال، شکایت مستقیم به شعبه تعزیرات معمولاً بینتیجه است؛ مسیر درست این است که گزارش تخلف نخست در سامانه یا واحد بازرسی سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان ثبت شود تا بازرس، صحت ادعا را بررسی و پرونده را با گزارش رسمی به تعزیرات ارجاع دهد. بنابراین زنجیره رسیدگی چنین است: ثبت گزارش مردمی، بازرسی و تنظیم گزارش تخلف، ارجاع به شعبه تعزیرات حکومتی، رسیدگی و صدور رأی.
سامانه ۱۲۴ و مراجعه حضوری
سامانه و شماره تلفن ۱۲۴ وابسته به سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان، درگاه رسمی ثبت شکایتهای مردمی درباره قیمت و کیفیت کالا و خدمات است. میتوانید شکایت را تلفنی، از طریق سامانه اینترنتی یا اپلیکیشن ثبت کنید و کد پیگیری بگیرید. راه دوم، مراجعه حضوری به اداره کل تعزیرات حکومتی استان، معاونت بازرسی و نظارت سازمان صنعت، معدن و تجارت یا اتاق اصناف شهرستان است. شکایت حضوری مزیت دارد، چون میتوانید اصل فاکتور و مستندات را ارائه و رسید پرونده دریافت کنید.
مدارک لازم برای شکایت از گرانفروشی و عدم درج قیمت
کیفیت مدارک، تعیینکننده سرنوشت پرونده است. بازرس تنها زمانی میتواند تخلف را محرز بداند که مستندات، زمان، مکان و مبلغ را بهطور دقیق نشان دهند. حداقل مدارک مورد نیاز عبارتاند از:
- اصل یا تصویر فاکتور خرید، رسید دستگاه کارتخوان یا تراکنش بانکی با تاریخ و ساعت
- تصویر کالا همراه با برچسب قیمت یا تصویری که نشان دهد قیمت درج نشده است
- عکس از ویترین، تابلو نرخنامه یا منوی واحد صنفی همراه با نام و آدرس محل
- نام دقیق واحد صنفی، شماره پلاک، خیابان و در صورت وجود شماره پروانه کسب
- اطلاعات تماس شاکی، کد ملی و شماره پیگیری شکایت
- در صورت امکان، مشخصات شاهد یا فایل صوتی مکالمه با فروشنده
- برای خدمات، قرارداد، پیشفاکتور یا پیامهای تبادلشده درباره نرخ توافقشده
مراحل گامبهگام ثبت و پیگیری شکایت
پس از جمعآوری مستندات، فرایند رسیدگی معمولاً از الگوی زیر پیروی میکند. توجه کنید که شکایت شما باید مشخص و قابل ارجاع باشد؛ گزارشهای کلی و بدون آدرس، در عمل قابل بررسی نیستند.
- ادله را همان روز خرید یا مشاهده تخلف جمع کنید؛ عکس و فاکتور را با تاریخ و ساعت ذخیره کنید.
- شکایت را در سامانه ۱۲۴ یا بهصورت حضوری در سازمان صنعت، معدن و تجارت یا اتاق اصناف ثبت کنید و کد پیگیری بگیرید.
- منتظر تماس کارشناس یا بازرس بمانید؛ ممکن است برای تکمیل اطلاعات یا حضور در محل با شما تماس بگیرند.
- گزارش بازرسی تخلف تنظیم و پرونده برای رسیدگی به شعبه تعزیرات حکومتی ارجاع میشود.
- شعبه، وقت رسیدگی تعیین و ابلاغ میکند؛ حضور شاکی یا ارسال لایحه دفاعیه همراه با مستندات اهمیت دارد.
- در جلسه رسیدگی، اظهارات شما ثبت و دفاعیات متهم شنیده میشود.
- رأی صادر میشود؛ در صورت محکومیت، جریمه نقدی و در تکرار تخلف، تعطیلی موقت یا لغو پروانه کسب اعمال میگردد.
- در صورت عدم رضایت، راههای اعتراض و تجدیدنظرخواهی پیشبینیشده در قانون را در مهلت مقرر دنبال کنید.