داوری در قراردادها یکی از کارآمدترین روشهای حل اختلاف است که به طرفین اجازه میدهد بهجای طی کردن مسیر طولانی دادرسی در دادگاه، اختلاف خود را به یک یا چند داور منتخب بسپارند. این نهاد در فصل هفتم قانون آیین دادرسی مدنی پیشبینی شده و رأی حاصل از آن، پس از طی تشریفات قانونی، همانند رأی دادگاه قابل اجراست. در این مقاله، مفهوم داوری قراردادی، نمونه شرط داوری، شرایط اعتبار آن، مراحل رسیدگی، مهلتهای مهم و همچنین جهات اعتراض و ابطال رأی داور را با استناد به مقررات جاری بررسی میکنیم.
داوری در قراردادها چیست و چه تفاوتی با رسیدگی در دادگاه دارد؟
داوری، توافقی است که به موجب آن طرفین اختلاف موجود یا آتی خود را از صلاحیت دادگاه خارج کرده و به شخص یا اشخاص ثالث مورد اعتماد خود ارجاع میدهند. ماده ۴۵۴ قانون آیین دادرسی مدنی مقرر میدارد کلیه اشخاصی که اهلیت اقامه دعوا دارند میتوانند با تراضی، اختلاف خود را اعم از اینکه در دادگاه مطرح باشد یا نباشد به داوری ارجاع کنند. داوری میتواند «مقید» باشد؛ یعنی بر پایه شرط داوری مندرج در متن قرارداد، یا «مستقل» باشد؛ یعنی بر اساس موافقتنامه جداگانهای که صرفاً برای حل اختلاف تنظیم میشود.
مهمترین تفاوتهای داوری با دادرسی دادگاه
- سرعت: داوری معمولاً در بازه چند ماه و بر اساس مهلت تعیینشده در قرارداد به نتیجه میرسد، در حالی که دادرسی ممکن است سالها طول بکشد.
- تخصص: طرفین میتوانند داوری متخصص در موضوع قرارداد (مهندسی، بیمه، حسابداری) انتخاب کنند.
- محرمانگی: جلسات داوری اصولاً غیرعلنی است و اسرار تجاری طرفین کمتر در معرض افشا قرار میگیرد.
- قابلیت تعیین داور: برخلاف قاضی که توسط دولت تعیین میشود، انتخاب داور در اختیار طرفین است.
- نبود تجدیدنظرخواهی عادی: رأی داور قطعی است و تنها از طریق درخواست ابطال قابل چالش است.
- هزینه: دستمزد داور بر عهده طرفین است، هرچند این هزینه در قبال صرفهجویی در زمان قابل توجه است.
همین قطعی بودن رأی داور، اهمیت تنظیم دقیق شرط داوری و انتخاب داور شایسته را دوچندان میکند؛ زیرا پس از صدور رأی، راههای جبران خطا بسیار محدود است.
شرط داوری در قرارداد: نمونه و اجزای ضروری
شرط داوری بندی است که در متن قرارداد یا در سندی جداگانه درج میشود و باید روشن، کامل و بدون ابهام باشد. شرط داوری مبهم و ناقص، همانند شمشیری دولبه است که بهجای حل اختلاف، خود به موضوع دعوا تبدیل میشود.
نمونه شرط داوری
«هرگونه اختلاف، دعوا یا ادعای ناشی از این قرارداد یا مرتبط با آن، از جمله در خصوص اعتبار، فسخ، انحلال یا اجرای آن، منحصراً از طریق داوری حلوفصل خواهد شد. داوری از یک داور (یا هیئت سهنفره) تشکیل میشود که ظرف پانزده روز از تاریخ اعلام کتبی اختلاف تعیین میگردد؛ در صورت عدم توافق، هر یک از طرفین میتواند از دادگاه محل اجرای قرارداد درخواست تعیین داور کند. مدت داوری سه ماه از تاریخ قبول داور، محل داوری شهر … و زبان داوری فارسی است. رأی داور قطعی و لازمالاجرا بوده و طرفین حق مراجعه به دادگاه را جز در موارد قانونی ابطال رأی ندارند.»
نمونه پیشنهادی شرط داوری
نکات کلیدی در تنظیم شرط داوری
- تعیین صریح تعداد داوران (واحد یا هیئت سهنفره) و نحوه انتخاب و روش تعیین داور جانشین در صورت فوت، استعفا یا امتناع داور.
- مشخص کردن مدت داوری؛ زیرا صدور رأی پس از انقضای مدت، از جهات بطلان رأی است.
- تعیین محل داوری، زبان داوری و قانون حاکم، بهویژه در قراردادهای بینالمللی.
- تصریح به اینکه اختلافات مربوط به بطلان، فسخ و انحلال قرارداد نیز مشمول شرط داوری است.
- درج عبارت «رأی داور قطعی و لازمالاجرا است» برای جلوگیری از ادعای تجدیدنظرپذیری.
- پرهیز از شرط داوری یکطرفه یا شرطی که اجرای آن به تشخیص یکی از طرفین موکول شده باشد.
شرایط اعتبار ارجاع به داوری و موارد منع آن
ارجاع به داوری مبتنی بر تراضی است و اهلیت اقامه دعوا در طرفین شرط است. اگر در قرارداد ترتیب انتخاب داور معین نشده باشد، مطابق ماده ۴۶۱ قانون آیین دادرسی مدنی هر یک از طرفین میتواند از دادگاه درخواست تعیین داور کند. در خصوص دعاوی مربوط به اموال عمومی و دولتی نیز، اصل ۱۳۹ قانون اساسی ارجاع به داوری را موکول به تصویب هیئت وزیران و اطلاع مجلس کرده است.
چه اختلافاتی قابل ارجاع به داوری است؟
- اختلافات قراردادی، مالی، ساختمانی، بیمهای و تجاری: اصولاً قابل ارجاع به داوری.
- اختلافات مربوط به اموال عمومی و دولتی: تنها با تشریفات اصل ۱۳۹ قانون اساسی.
- دعاوی کیفری و امور حسبی: قابل ارجاع به داوری نیستند.
- دعاوی مرتبط با وضعیت اشخاص مانند نسب و نکاح: اصولاً از قلمرو داوری خارج است.
- اختلافاتی که قانون صریحاً مرجع خاصی برای آن تعیین کرده باشد: باید در همان مرجع رسیدگی شود.
مراحل رسیدگی داوری از انتخاب داور تا صدور رأی
فرآیند داوری قراردادی، برخلاف تصور، تشریفاتی است و رعایت ترتیب مراحل آن در اعتبار رأی نهایی نقش تعیینکننده دارد.
- درج شرط داوری در قرارداد یا تنظیم موافقتنامه داوری جداگانه پیش از بروز اختلاف.
- اعلام کتبی اختلاف به طرف مقابل و ارسال اظهارنامه درخواست ارجاع به داوری.
- انتخاب داور؛ بهصورت توافقی، از طریق مرجع معرفی، یا در صورت عدم توافق با درخواست از دادگاه.
- قبول کتبی داوری از سوی داور و اعلام بیطرفی و استقلال او.
- تعیین مدت داوری و ابلاغ آن به طرفین و داور.
- تبادل لوایح، مستندات و ادله و برگزاری جلسات استماع (داور میتواند در مواردی بدون جلسه نیز رأی دهد).
- صدور رأی مستدل توسط داور یا اکثریت داوران.
- تقدیم رأی داور به دادگاه ظرف مهلت قانونی (ده روز از تاریخ صدور، مگر آنکه در قرارداد ترتیب دیگری مقرر شده باشد).
- ابلاغ رأی به طرفین و سپری شدن مهلت قانونی اعتراض.
- صدور دستور اجرا و اجرای رأی از طریق اجرای احکام دادگاه.