ملکی و مستغلات

افزایش اجاره‌بها و تمدید قرارداد اجاره: سقف افزایش، حقوق موجر و مستاجر و تنظیم قرارداد جدید

نوشته تیم حقوقی لویادسک۷ دقیقه مطالعه
ملکی و مستغلات

افزایش اجاره‌بها و تمدید قرارداد اجاره یکی از پرمناقشه‌ترین موضوعات میان موجر و مستاجر در پایان هر دوره است. با نزدیک‌شدن به پایان مدت اجاره، دو پرسش اصلی مطرح می‌شود: سقف مجاز افزایش اجاره‌بها چقدر است و اگر طرفین به توافق نرسند، سرنوشت قرارداد و ساکن ملک چه خواهد شد؟ پاسخ این پرسش‌ها به نوع سند اجاره (رسمی یا عادی)، شرط‌های مندرج در قرارداد و مقرراتی که هر ساله اعلام می‌شود بستگی دارد. در ادامه مبانی قانونی افزایش اجاره‌بها و تمدید قرارداد اجاره، حقوق و تکالیف دو طرف، مدارک لازم و مراحل گام‌به‌گام تنظیم اجاره‌نامه جدید را بررسی می‌کنیم.

تفاوت قرارداد رسمی و عادی در افزایش اجاره‌بها و تمدید آن

ماهیت سند اجاره، اولین عامل تعیین‌کننده در تکلیف افزایش اجاره‌بهاست. اگر اجاره‌نامه در دفتر اسناد رسمی تنظیم شده باشد، رابطه طرفین مشمول قانون روابط موجر و مستأجر مصوب ۱۳۷۵ است؛ در این حالت قالب‌های قانونی مشخصی برای مدت اجاره و تمدید آن پیش‌بینی شده و چون اجاره‌نامه سند رسمی است، تنظیم قرارداد عادی جایگزین آن نمی‌شود و تغییر شرایط از جمله اجاره‌بها نیازمند سند جدید یا توافق رسمی است.

در اجاره‌نامه‌های عادی، رابطه طرفین تابع قواعد عمومی عقد اجاره در قانون مدنی است. ماده ۴۶۶ قانون مدنی اجاره را عقدی می‌داند که به موجب آن مستاجر مالک منافع عین مستأجره می‌شود و ماده ۴۹۰ همان قانون تصریح می‌کند در اجاره اشیا مدت اجاره باید معین باشد وگرنه اجاره باطل است؛ بنابراین قرارداد بی‌زمان یا با مدت مبهم، ضمانت اجرای لازم برای هیچ‌یک از طرفین ندارد.

سقف قانونی افزایش اجاره‌بها؛ عددی که موجر باید بداند

قانون مدنی نرخی برای افزایش اجاره‌بها تعیین نکرده است؛ آنچه در عمل تعیین‌کننده است، سقف افزایش اجاره‌بهایی است که هر ساله از سوی دولت و شورای عالی مسکن اعلام می‌شود. رعایت این سقف درباره واحدهای مسکونی الزامی است و اگر قرارداد شرط افزایش درصدی داشته باشد، همان شرط مبنا قرار می‌گیرد. نکات کلیدی این بخش:

  • سقف اعلامی سالانه و برای گروه‌های شهری متفاوت است و در سال‌های گذشته عمدتاً بین ۲۰ تا ۳۰ درصد نوسان داشته است.
  • مبنای محاسبه، آخرین اجاره‌بهای نقدی مندرج در قرارداد پیشین است؛ ودیعه (پول پیش) در این محاسبه وارد نمی‌شود.
  • سقف افزایش بیشتر ناظر بر واحدهای مسکونی است؛ در واحدهای تجاری و اداری معیار، توافق طرفین و عرف محل یا نظر کارشناس است.
  • افزایش بیش از سقف مصوب قابل تحمیل به مستاجر نیست و او می‌تواند از پرداخت مازاد امتناع کند.
  • مطالبه وجوهی تحت عنوان تبدیل، شیرینی یا رضایت‌نامه در کنار اجاره‌بهای رسمی، خارج از چارچوب مقررات است.
  • اگر در قرارداد شرط افزایش سالانه (مثلاً ۲۰ درصد) درج شده باشد، همان شرط اجرا می‌شود و نیازی به توافق تازه نیست.

آیا تمدید قرارداد اجاره خودکار است؟

در قراردادهای عادی، تمدید خودکار به معنای مطلق وجود ندارد؛ اما قاعده مهمی در ماده ۴۹۳ قانون مدنی هست: اگر پس از پایان مدت اجاره، مستاجر با اذن مالک یا با علم و سکوت مؤید او در ملک بماند، اجاره با همان شرایط پیشین تجدیدشده تلقی می‌شود و در صورت ادامه تصرف بدون اذن، مستاجر ضامن اجرت‌المثل است.

حالت اول: ادامه تصرف با اذن یا سکوت مالک

در این فرض رابطه استیجاری ادامه می‌یابد، اما اجاره‌بها و شرایط همان قرارداد قبلی است؛ بنابراین موجر نمی‌تواند برای مدت گذشته مطالبه افزایش کند و برای سال جدید باید با تنظیم قرارداد تازه، مبلغ و مدت را مکتوب کند.

حالت دوم: ادامه تصرف بدون اذن مالک

در این حالت رابطه استیجاری پایان یافته و مستاجر ضامن پرداخت اجرت‌المثل به نرخ عرف روز است. موجر می‌تواند با ارائه اجاره‌نامه و ارسال اظهارنامه، بر پایه ماده ۱۷۷ قانون آیین دادرسی مدنی تقاضای صدور دستور تخلیه یا طرح دعوای تخلیه و مطالبه اجرت‌المثل کند.

حالت سوم: اماکن تجاری با سند رسمی

قانون روابط موجر و مستأجر مصوب ۱۳۷۵ برای اماکن تجاری که با سند رسمی اجاره داده می‌شوند حق تمدید پیش‌بینی کرده است؛ یعنی مستاجر در صورت عمل به شرایط قانونی و نبود یکی از جهات مجاز تخلیه، می‌تواند ادامه فعالیت خود را در ملک مطالبه کند و موجر به‌سادگی نمی‌تواند او را بیرون کند.

حقوق موجر در تمدید قرارداد و افزایش اجاره‌بها

موجر در چارچوب قانون اختیارهای مشخصی دارد:

  • مطالبه افزایش اجاره‌بها تا سقف مصوب سالانه یا بر اساس درصد توافق‌شده در قرارداد
  • عدم تمدید اجاره و مطالبه تخلیه در صورت نیاز شخصی خود یا فرزندان یا قصد تخریب و احداث مجدد
  • مطالبه اجرت‌المثل ایام تصرف پس از پایان مدت اجاره
  • فسخ یا مطالبه تخلیه در صورت تأخیر مستاجر در پرداخت اجاره‌بها یا نقض تعهدات قراردادی
  • مطالبه تسویه قبوض آب، برق، گاز، شارژ و هزینه‌های مشترک پیش از تسلیم ملک
  • مطالبه خسارت در صورت تغییر کاربری بدون اذن، تخریب ملک یا واگذاری منافع به غیر بدون موافقت

حقوق مستاجر در برابر افزایش اجاره‌بها و تخلیه

مستاجر نیز حمایت‌های روشنی دارد؛ مهم‌ترین آنها این است که رابطه استیجاری تا پایان مدت تعیین‌شده معتبر است و موجر نمی‌تواند در میانه دوره اجاره‌بها را یک‌طرفه بالا ببرد. سایر حقوق عبارت‌اند از:

  • امتناع از پرداخت افزایش بیش از سقف مصوب یا خارج از شرط قرارداد
  • مطالبه تعمیرات اساسی ملک از موجر؛ تعمیرات جزئی و نگهداری متعارف بر عهده مستاجر است
  • مطالبه رسید یا مستند مکتوب برای هر مبلغ پرداختی و پرهیز از پرداخت نقدی بی‌سند
  • برخورداری از حق تمدید در اماکن تجاری رسمی مطابق قانون روابط موجر و مستأجر
  • حمایت در برابر تخلیه خودسرانه؛ قطع انشعابات، تعویض قفل و اخراج بدون حکم مرجع قضایی مجاز نیست و مسئولیت مدنی و کیفری در پی دارد

مدارک لازم برای تمدید و تنظیم قرارداد اجاره جدید

  • اصل و تصویر سند مالکیت یا وکالت‌نامه معتبر مالک
  • کارت ملی و شناسنامه موجر و مستاجر و شناسه هویتی ضامن در صورت وجود
  • نسخه اجاره‌نامه قبلی و رسیدهای پرداخت اجاره‌بها و ودیعه
  • رسید تسویه قبوض آب، برق، گاز، تلفن و شارژ ساختمان
  • صورت‌جلسه تحویل ملک همراه با فهرست وسایل و وضعیت تأسیسات
  • در اجاره‌نامه رسمی: حضور طرفین در دفتر اسناد رسمی با مستندات مالکیت و پرداخت حق‌التحریر
  • اطلاعات لازم برای ثبت قرارداد و دریافت کد رهگیری در سامانه ملی املاک و اسکان
  • در واحد تجاری: پروانه کسب و مجوزهای فعالیت و رضایت‌نامه مالک در صورت انتقال منافع

مراحل تمدید و تنظیم قرارداد اجاره جدید به‌صورت گام‌به‌گام

  1. محاسبه اجاره‌بهای جدید: اجاره‌بهای فعلی را با درصد سقف مصوب یا درصد شرط‌شده در قرارداد جمع کنید.
  2. بازخوانی شرط‌های قرارداد قبلی شامل مدت، وجه التزام، شرایط فسخ و نحوه تسویه ودیعه.
  3. مذاکره و توافق روی اجاره‌بها، ودیعه، مدت جدید و تعمیرات لازم.
  4. تنظیم متن قرارداد با ذکر صریح مبلغ، تاریخ شروع و پایان، نحوه پرداخت و وظایف هر طرف در تعمیرات.
  5. تنظیم سند در دفتر اسناد رسمی برای اجاره‌های رسمی یا امضای قرارداد عادی در دو نسخه با تاریخ و امضا.
  6. ثبت قرارداد در سامانه ملی املاک و اسکان و دریافت کد رهگیری و نگهداری نسخه امضاشده نزد طرفین.
  7. تحویل ملک طبق صورت‌جلسه، پرداخت اجاره‌بها و ودیعه و دریافت رسید.
  8. در صورت شکست مذاکره: ارسال اظهارنامه، طرح دعوای مطالبه اجرت‌المثل و تخلیه یا تقاضای دستور تخلیه در موارد مشمول.

هزینه‌ها، مالیات و اشتباهات رایج

هزینه‌ها و مالیات اجاره

حق‌التحریر دفتر اسناد رسمی، هزینه ثبت و هزینه‌های اداری بر عهده طرفین و طبق توافق آنان است. درآمد اجاره مشمول مالیات بر درآمد املاک است که پرداخت آن وظیفه موجر است؛ برای واحدهای مسکونی طبق مقررات قانون مالیات‌های مستقیم معافیت سالانه تا سقف مقرر وجود دارد و مستاجر تکلیفی به پرداخت آن ندارد. ودیعه نیز در پایان قرارداد باید به مستاجر بازگردانده شود.

اشتباهات رایج در افزایش اجاره‌بها و تمدید قرارداد

  • اکتفا به توافق شفاهی برای افزایش اجاره‌بها و تمدید؛ اثبات چنین توافقی دشوار است
  • امضای قرارداد جدید بدون بررسی بدهی، قبوض و شارژ معوق
  • پرداخت وجه نقد بدون رسید یا فیش بانکی
  • باور به تمدید خودکار و باقی‌ماندن در ملک بدون توافق با مالک
  • درج مدت مبهم یا نامشخص که به ابهام یا بطلان قرارداد می‌انجامد
  • نداشتن صورت‌جلسه تحویل و فهرست وسایل و وضعیت ملک در زمان تحویل

پرسش‌های متداول درباره افزایش اجاره‌بها و تمدید قرارداد اجاره

اگر موجر و مستاجر بر سر مبلغ افزایش توافق نکنند چه می‌شود؟

در اجاره‌نامه‌های عادی هیچ طرفی نمی‌تواند طرف دیگر را به تمدید مجبور کند؛ اگر توافق حاصل نشود، مستاجر باید در پایان مدت ملک را تخلیه و تسویه کند و در صورت ادامه تصرف بدون اذن، اجرت‌المثل بر عهده او خواهد بود.

آیا موجر می‌تواند وسط مدت اجاره اجاره‌بها را افزایش دهد؟

خیر؛ مدت اجاره در قرارداد معتبر است و افزایش یک‌جانبه در میانه دوره مجاز نیست، مگر آنکه شرط افزایش دوره‌ای در قرارداد پیش‌بینی شده باشد.

آیا مستاجر می‌تواند افزایش بیش از سقف را نپذیرد؟

بله؛ افزایش بیش از سقف مصوب درباره واحدهای مسکونی قابل تحمیل نیست. البته اگر در قرارداد درصد مشخصی توافق شده باشد، سقف مصوب جایگزین آن نمی‌شود.

کد رهگیری اجاره‌نامه چه نقشی دارد؟

ثبت قرارداد در سامانه ملی املاک و اسکان و دریافت کد رهگیری به رسمیت شناختن رابطه استیجاری را آسان‌تر می‌کند و در استفاده از خدمات اداری و بانکی و پیگیری دعاوی اهمیت دارد.

افزایش اجاره‌بها و تمدید قرارداد اجاره موضوعی نیست که با توافق شفاهی یا سکوت طرفین سامان یابد. بهترین راهکار این است که پیش از پایان مدت، سقف مجاز افزایش را محاسبه کنید، شرط‌های قرارداد پیشین را بازخوانی کنید و توافق جدید را با ذکر مدت، مبلغ، نحوه تسویه ودیعه و قبوض در یک قرارداد روشن و ثبت‌شده بنویسید. رعایت همین چند گام، ریسک دعاوی تخلیه، مطالبه اجرت‌المثل و اختلاف‌های مالی را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد.

منابع و مآخذ قانونی

  • قانون مدنی، ماده ۴۶۶ — تعریف عقد اجاره و مالکیت مستاجر بر منافع ملک
  • قانون مدنی، ماده ۴۹۰ — لزوم تعیین مدت اجاره و بطلان اجاره بدون مدت معین
  • قانون مدنی، ماده ۴۹۳ — حکم ادامه تصرف مستاجر پس از پایان مدت و ضمان اجرت‌المثل
  • قانون روابط موجر و مستأجر مصوب ۱۳۷۵ — قواعد ویژه اماکن استیجاری با سند رسمی و حق تمدید
  • قانون آیین دادرسی مدنی، ماده ۱۷۷ — صدور دستور تخلیه پس از پایان مدت اجاره
ل
تیم حقوقی لویادسکتیم تحریریه و پژوهش حقوقی لویادسک